FIFO และ FEFO ต่างกันอย่างไร

สมมติว่าวันนี้คือ 10 มิ.ย. คลังมีสินค้าชนิดเดียวกันสองล็อต คือ A และ B ทั้งสองล็อตยังไม่หมดอายุและพร้อมจ่าย โดยวันที่ทั้งหมดอยู่ในปีเดียวกัน หากใช้ FIFO หรือ FEFO จะหยิบล็อตใดก่อน?

ล็อต A

เข้าคลังก่อน 1 มิ.ย.
หมดอายุ 30 ก.ย.

ล็อต B

เข้าคลัง 3 มิ.ย.
หมดอายุก่อน 31 ส.ค.

เข้าคลังก่อน ไม่ได้แปลว่าหมดอายุก่อน FIFO ดูวันรับเข้า ส่วน FEFO ดูวันหมดอายุ จึงเลือกคนละล็อตในตัวอย่างนี้ ทั้งสองวิธีอาจเลือกล็อตเดียวกันได้ หากล็อตที่เข้าก่อนหมดอายุก่อนด้วย

FIFO (First In, First Out) คือ “เข้าก่อน ออกก่อน” เป็นการนำสินค้าที่รับเข้าคลังก่อนออกไปใช้หรือส่งให้ลูกค้าก่อน โดยเลือกเฉพาะสินค้าที่พร้อมจ่าย และผ่านเงื่อนไขของลูกค้า

กำหนดเกณฑ์วันรับเข้าให้ชัดเจนและใช้สม่ำเสมอ พร้อมเก็บประวัติล็อตเมื่อย้ายตำแหน่งหรือโอนคลัง สำหรับสินค้ารับคืน ต้องตรวจสอบสภาพและสถานะก่อนนำกลับมาจ่าย ทั้งนี้ FIFO ในคลังใช้กำหนดลำดับหยิบสินค้าจริง ส่วน FIFO ทางบัญชีใช้คำนวณต้นทุน การใช้ FIFO ในคลังจึงไม่ได้หมายความว่าต้องใช้วิธีเดียวกันทางบัญชี

FEFO (First Expired, First Out) หรือ “หมดอายุก่อน ออกก่อน” คือการเลือกจ่ายสินค้าล็อตที่หมดอายุก่อนจากกลุ่มที่พร้อมจ่าย เช่น ล็อต B หมดอายุวันที่ 31 สิงหาคม ก่อนล็อต A วันที่ 30 กันยายน จึงหยิบล็อต B ก่อน แม้จะรับเข้าคลังทีหลัง

ก่อนจัดลำดับ FEFO ต้องคัดสินค้าที่หมดอายุ ถูกกักกัน ชำรุด หรือไม่ผ่านเงื่อนไขการจ่าย เช่น อายุคงเหลือขั้นต่ำที่ลูกค้ากำหนด ออกจากกลุ่มพร้อมจ่ายก่อน แล้วจึงเลือกหยิบล็อตที่หมดอายุก่อน

สินค้าเดียวกันอาจถูกหยิบคนละล็อต เพราะ FIFO และ FEFO ใช้เกณฑ์จัดลำดับต่างกัน

เลือกเฉพาะล็อตที่พร้อมจ่ายและผ่านเงื่อนไขลูกค้า โดยคัดสินค้าหมดอายุ ถูกกักกัน หรือชำรุดออกก่อน บันทึกเลขล็อต ยอดพร้อมจ่าย และวันที่ใช้จัดลำดับให้ครบ สำหรับ FEFO หากวันหมดอายุเท่ากัน ให้ใช้เกณฑ์ถัดไปที่กำหนด เช่น วันรับเข้าหรือเลขล็อต และตรวจสอบกติกาของระบบที่ใช้งาน

ตัวอย่างสินค้าชนิดเดียวกัน 3 ล็อต รวม 240 กล่อง เริ่มจากคำสั่งซื้อ 120 กล่อง ลองสลับ FIFO กับ FEFO ปรับจำนวน หรือเลือกเงื่อนไขลูกค้า เพื่อดูล็อตที่ต้องหยิบและยอดคงเหลือ

แม้สินค้าจะยังไม่หมดอายุ ก็อาจจ่ายให้ลูกค้าไม่ได้หากอายุคงเหลือไม่ถึงเกณฑ์ที่ตกลงไว้ เช่น ล็อต B หมดอายุวันที่ 31 ส.ค. 2026 เมื่อส่งมอบวันที่ 20 ส.ค. 2026 จึงเหลืออายุ 11 วัน และไม่ผ่านเงื่อนไขขั้นต่ำ 30 วัน ควรระบุวันอ้างอิงและวิธีนับอายุคงเหลือให้ชัดเจนในคำสั่งซื้อ โดยคำนึงถึงระยะเวลาขนส่งและเวลาสำรอง แล้วคัดเฉพาะล็อตที่ผ่านเงื่อนไขก่อนเรียงลำดับตาม FIFO หรือ FEFO หากสินค้าที่ผ่านเกณฑ์มีไม่พอ ต้องแจ้งจำนวนที่ขาดและตกลงทางเลือกกับลูกค้า ไม่จ่ายล็อตที่ไม่ผ่านเงื่อนไขทดแทนโดยอัตโนมัติ

เริ่มจากสิ่งที่ต้องควบคุม: อายุสต็อก วันหมดอายุ หรือข้อกำหนดเฉพาะของสินค้า

คลังเดียวใช้ต่างวิธีกันได้ กำหนด FIFO หรือ FEFO เป็นรายสินค้าหรือกลุ่มที่มีเงื่อนไขเดียวกัน พร้อมบันทึกเลขล็อต วันรับเข้า และวันหมดอายุเมื่อเกี่ยวข้อง เพื่อให้จัดลำดับได้ถูกต้อง

ก่อนใช้งาน ควรตรวจข้อมูลตั้งแต่รับเข้าจนถึงยืนยันการหยิบ และให้ผู้เกี่ยวข้องใช้ความหมายของแต่ละข้อมูลตรงกัน

• ระบุตัวสินค้าและล็อต: บันทึกรหัสสินค้า (SKU) เลขล็อต จำนวน หน่วยนับ อัตราแปลงหน่วย และตำแหน่งจัดเก็บ หากรวมสินค้าบนพาเลต ต้องตรวจสอบย้อนกลับได้ว่าแต่ละพาเลตมีสินค้าและล็อตใดบ้าง
• แยกวันที่ให้ชัด: บันทึกวันรับเข้า วันผลิต และวันหมดอายุตามข้อกำหนดของสินค้า โดยกำหนดเกณฑ์วันรับเข้าสำหรับ FIFO และใช้วันหมดอายุสำหรับ FEFO ให้ชัดเจน ตรวจรูปแบบวันที่ก่อนบันทึก หากข้อมูลที่จำเป็นไม่ครบหรือขัดแย้งกัน ให้ตรวจสอบและยืนยันก่อนจัดลำดับ โดยไม่คาดเดาวันหมดอายุ
• แยกยอดพร้อมจ่าย: แยกสินค้ารอตรวจ ถูกกักกัน ชำรุด หรือหมดอายุออกจากยอดพร้อมจ่าย พร้อมตรวจยอดจองของแต่ละคำสั่งซื้อ ไม่ดึงสินค้าที่จองให้งานอื่นมาใช้ เว้นแต่ผ่านขั้นตอนอนุมัติและปรับการจองแล้ว
• กำหนดเงื่อนไขคำสั่งซื้อ: ระบุอายุคงเหลือขั้นต่ำและวันที่ใช้ประเมิน เช่น วันส่งมอบตามที่ตกลงกับลูกค้า รวมถึงล็อตหรือคุณสมบัติที่ยอมรับ อนุญาตให้จ่ายหลายล็อตได้หรือไม่ และแนวทางเมื่อสินค้าที่ผ่านเกณฑ์มีไม่พอ
• ตรวจสินค้าที่หยิบจริง: เทียบ SKU ล็อต ตำแหน่ง จำนวน และหน่วยนับกับใบหยิบหรือรายการในระบบ หากไม่ตรง ให้ตรวจสอบและแก้ไขก่อนยืนยันการหยิบ พร้อมบันทึกผลให้ตรงกับสินค้าที่หยิบจริง การสแกนช่วยตรวจสอบได้เมื่อบาร์โค้ดเชื่อมกับข้อมูลที่ถูกต้อง
• ควบคุมข้อยกเว้น: เมื่อเปลี่ยนล็อตที่เลือกจ่าย ให้ตรวจว่าล็อตใหม่ผ่านเงื่อนไขคำสั่งซื้อ พร้อมบันทึกล็อตเดิม ล็อตใหม่ จำนวน เหตุผล ผู้ดำเนินการ และวันเวลา รวมถึงผู้อนุมัติเมื่อขั้นตอนของคลังกำหนด ส่วนสินค้ารับคืนต้องตรวจสภาพและยืนยันสถานะก่อนกลับเข้ายอดพร้อมจ่าย โดยรักษาประวัติล็อตเดิมไว้

ตำแหน่งจัดเก็บควรเอื้อให้หยิบล็อตที่พร้อมจ่ายตามลำดับ FIFO หรือ FEFO ได้จริง หากมีสินค้าอื่นบังอยู่ด้านหน้า พนักงานอาจเลือกหยิบล็อตที่เข้าถึงง่ายกว่า จึงควรจัดตำแหน่งหยิบและจุดเติมสินค้าให้สอดคล้องกับลำดับจ่าย พร้อมติดป้ายระบุรหัสสินค้าและเลขล็อตให้ชัดเจน เมื่อย้ายพาเลต ให้บันทึกตำแหน่งใหม่ โดยรักษาข้อมูลล็อต วันรับเข้า และวันหมดอายุที่เกี่ยวข้องให้ครบ ชั้นวางสินค้า Selective Rack ช่วยให้เข้าถึงพาเลตแต่ละตำแหน่งจากทางเดินได้โดยตรง แต่ยังต้องใช้ข้อมูลที่ถูกต้อง กติกาเลือกล็อต และการตรวจยืนยันสินค้าที่หยิบจริงร่วมกัน เพื่อให้จ่ายสินค้าได้ตามลำดับ FIFO หรือ FEFO ที่กำหนด

เมื่อมีหลายล็อต หลายตำแหน่ง หรือคำสั่งซื้อจำนวนมาก การเลือกและตรวจสอบล็อตด้วยมือจะซับซ้อนขึ้น การประเมินระบบบริหารจัดการคลังสินค้า (Warehouse Management System: WMS) จึงควรทดสอบว่าระบบเลือกล็อตตามวันรับเข้า วันหมดอายุ สถานะพร้อมจ่าย และเกณฑ์อายุคงเหลือขั้นต่ำของสินค้าที่ลูกค้ากำหนดได้ตามกติกาหรือไม่ โดยใช้ตัวอย่างในบทความเป็นจุดเริ่มต้น แล้วเพิ่มกรณีวันหมดอายุเท่ากัน ข้อมูลวันที่จำเป็นไม่ครบ สินค้าถูกกักกันหรือหมดอายุ และยอดพร้อมจ่ายไม่พอ พร้อมกำหนดผลที่คาดหวังของแต่ละกรณีก่อนทดสอบ ตรวจทั้งล็อตที่ระบบเสนอ ล็อตที่หยิบจริง และประวัติการเปลี่ยนล็อตหรืออนุมัติข้อยกเว้น เพื่อยืนยันว่าระบบทำงานตามเงื่อนไขจริง ไม่อาศัยเพียงคำว่า FIFO หรือ FEFO ในรายการฟีเจอร์ สำหรับภาพรวมตั้งแต่รับเข้า จัดเก็บ หยิบ จนถึงตรวจนับ อ่านเพิ่มเติมเรื่อง ระบบ WMS สำหรับการจัดการคลังสินค้า